انا ءتىل جانە سالت -ءداستۇر

作者:     发布日期:2016/6/15     点击数:821

نۇرلان سارسەنبايەۆ

      دۇنيە جۇزىندە قايسى ۇلت بولسىن ونىڭ سويلەۋ ءتىلى مەن ادەبي ءتىلى بولادى. سويلەۋ ءتىلى-ادەبي ءتىلدىڭ قاينار كوزى ەسەپتەلەدى. ءبىر ۇلتتىڭ سويلەۋ ءتىلى دامىماسا، ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ەرتەدەگى تۇركى تىلدەس رۋ - تايپالاردىڭ ەڭ العاشقى قولدانعان جازۋى ەسكى تۇركى جازۋى بولعان. ودان كەيىن قازاق حالقى سوعدى، اراب، لاتىن جازۋى سياقتىلاردى قولدانعان.

    ەرتەدەگى قازاق ۇلتىن قۇراعان رۋ - تايپالاردىڭ تىلىنە نازار سالساق، ەجەلدەن قولدانىپ كەلە جاتقان رۋلىق تاڭبالاردىڭ كونە تۇركى جازۋىنا ۇقساپ كەتۋى كەزدەيسوق ءىس ەمەس، قايتا سوناۋ ەرتە زامانداعى رۋ - تايپالىق تىلىمىزبەن ساباقتاسىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. 1970 - جىلى قازاقستاننىڭ ەسىك قالاسىنان تابىلعان كۇمىس توستاعاننىڭ سىرتىنا جازىلعان ەكى جول (26 تاڭبالى) جازۋدىڭ كونە ساق داۋىرىنە ءتان ەكەنىن عالىمدار دالەلدەدى.

    «قازاق ۇلتىن قالىپتاستىرعان تايپالاردىڭ ءوز زامانىنداعى ادەبيەتى» ەرتە زامان قازاق ادەبيەتى ەسەپتەلەدى. پروفەسسور س. امانجولوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، «ەدىگە»، «ەرسايىن» جىرلارى قازاق اراسىنا الشىندار ارقىلى تاراعان. «ەركوكشە»، «قابانباي باتىر»، «بازار باتىر»، «كوكەباي باتىر» داستاندارى كەرەي تىلىندە، «ماحابباتناما»، «الپامىس» قوڭىرات تىلىندە، «تالاس ەسكەرتكىشى» دۋلات تىلىندە (مۇسابايەۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا ءۇيسىن تىلىندە)، «ناھيجي ءال - فاراديس» كەرەي تىلىندە، «كودەكس» قىپشاق تىلىندە جازىلىپ قالدىرىلعان. بۇلار ەرتەدەگى قازاق ءتىل - ادەبيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى ەسەپتەلەدى («ءتىل - ادەبيەت نەگىزدەرى»، شينجياڭ وقۋ - اعارتۋ باسپاسى، 1986 - جىلى ماۋسىم، 362 - بەت).

    تاريحي حۇجاتتاردا جازىلۋىنا قاراعاندا، «تونىكوك»، «بىلگە قاعان»، «كۇلتەگىن» ەسكەرتكىشتەرىن وعىزدار، «قوبىلاندى» ەپوسىن قىپشاقتار، «ارقالىق» ەپوسىن كەرەيلەر جازعان. اسىرەسە، قىپشاق حاندىعى كۇشەيگەن داۋىردە «29 باۋلى قىپشاق» اتالعان رۋ - تايپالار قازاق حالقىنىڭ قۇرامىن تولىقتاپ، قازاق ۇلتىنىڭ العاشقى انا ءتىلىنىڭ ىرگە تاسىن قالادى.

    انا ءتىل ءبىر ۇلتتىڭ باعا جەتپەس قىمبات بايلىعى. ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەتى سول حالىقتىڭ ءتىلىنىڭ دامىعان - دامىماعانىمەن ولشەنەدى. انا ءتىل ءبىر ۇلت وركەنيەتىنىڭ اسىل جاۋھارى. انا ءتىل ءبىر ۇلتتىڭ عاسىردان - عاسىرعا جالعاسقان ماڭگىلىك اتا مۇراسى.

    ءبىر ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىندا انا ءتىل ەرەكشە ماڭىزدى ورىن ۇستايدى. تىلىنەن، داستۇرىنەن، تاريحىنان ايرىلعان ۇلتتا ءۇمىت جوق. ءتىلدى حالىق جاسايدى، حالىق دامىتادى، حالىق ساقتايدى. سول ءۇشىن دانا حالقىمىز «ونەر الدى قىزىل ءتىل» دەپ ءتىل ونەرىن ەرەكشە باعالاعان.

عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءتىل تۋرالى «ۇلتتىڭ ءتىلى سول ۇلتتىڭ جانى، جان دۇنيەسى. ول جۇرەكتى سوقتىرىپ تۇرعان قان تامىر سياقتى. ەگەر، قان تامىرى جابىلىپ قالسا، جۇرەك سوعۋىن توقتاتپاي ما؟» دەيدى. مىنە، بۇل سوزدە تەرەڭ ءمان جاتىر. ءبىر ۇلت ءوز انا تىلىنەن ايرىلسا، تۇتاس مادەنيەتىنەن ايرىلادى.

حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ەتنوگرافيالىق مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋى ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن قۇنارلاندىرىپ بايىتا تۇسكەنىن تاريح ءوزى دالەلدەيدى. قازاق حالقى سان عاسىر اتا ءداستۇرىمىزدىڭ جەلىسىن ۇزبەي جالعاپ كەلگەن، وزىق مادەنيەت جاراتقان وركەنيەتتى ۇلتتاردىڭ ءبىرى.

  قازاق ەتنوگرافياسى بۇكىل ءبىر ۇلتتى تانۋدى ءوز ۇستىنە العان، سالاسى كەڭ، مازمۇنى مول كەمەلدى عىلىم. ول اۋىز ادەبيەت، اتا شەجىرە، ۇران - تاڭبا، توي - تومالاق وتكىزۋ، ءولىم ۇزاتۋ، ازىق - تۇلىك، مال شارۋاشىلىق، ەگىنشىلىك، استرونوميا، شيپاگەرلىك، فيلوسوفيا، ءدىن، زاڭ - جارعى، ىرىم - تيىمدار سياقتى تولىپ جاتقان مازمۇندى ءوز ىشىنە الادى.

  قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ مازمۇنى كەڭ، سالماقتى سالالارىنىڭ ءبىرى − حالىقتىق اتا ءداستۇر. سول حالقىمىزدىڭ ارداقتالعان اتا داستۇرلەرى سان عاسىردى باستان كەشىرىپ، زاماننان - زامانعا جالعاسىپ، تاريح كوشىنىڭ تەرەڭ قاتپارىندا تامىر تارتىپ، قازاق دەگەن حالىقتىڭ وزىق مادەنيەتىن جاراتتى.

  قازاق ءداستۇرى بۇكىل ءبىر حالىقتى، اسىرەسە، بولاشاق ۇرپاقتى ونەر - بىلىمگە، ەڭبەككە، وتاننىڭ، اۋىل - ايماقتىڭ نامىسىن قورعاۋعا، ادەپتىلىككە، ساپالى ادام بولۋعا باۋليدى. ۇرپاق تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن حالقىمىز ءبىر ۇلىن ءبىر اتا - انا تاربيەلەۋدەي، ءبىر قىزىن ءبىر اۋىل تاربيەلەۋدەي داستۇرگە اينالدىرعان. سول ءۇشىن حالقىمىز ۇرپاق تاربيەلەۋدە «ۇلى يناباتتى، قىزى يبالى» بولۋدى ماقسات ەتكەن. حالىق اراسىندا تاراعان «قارتى باردىڭ قازىعى مىقتى، اقساقالدى اۋىل ازبايدى» دەپ ايتىلاتىن تاربيەلىك ءسوز وسىنىڭ ايقىن مىسالى بولا الادى.

  قازاق داستۇرلەرىنىڭ باسىم كوپ ساندىسى جاستار مەن وسپىرىمدەردى تاربيەلەۋگە ارنالعان. قازاق بالاسى دۇنيەگە كەلىپ، تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ءومىر جولىندا ولەڭسىز كۇن كەشپەگەن. «بەسىك جىرىنان» باستاپ، «جوقتاۋ جىرىنا» دەيىن تۇتاس قازاق بالاسى ولەڭ ايتۋ اتا ءداستۇرىن جالعاستىرىپ كەلگەن. قازاق دالاسىن ساياحاتتاعان ورىس عالىمى دا «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەپ تاڭ قالىپ تامسانعان ەكەن.

  قازاق ۇلتىنىڭ تۇتاس ءومىرى ولەڭمەن وتەتىن اقىن جاندى حالىق. ولەڭمەن جىر تەڭىزىن ساپىرعان وسى ەرەكشەلىگى تالاي - تالاي شەتەلدىك عۇلامالار مەن عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان. سولاردىڭ ءبىرى نيكولاي يادرينتسيەۆ: «قازاق حالقى اقىن جاندى حالىق. وزدەرىن ەڭ اۋەندى حالىق سانايدى. ولار باتىرلار جىرى ءبىر زاماندا جەر ۇستىندە اۋەندەگەن دەسەدى. ولار وزدەرىن باسقا حالىقتاردان گورى ولەڭ - جىرعا جاقىنىراق حالىقتار ساناتىنا قوسادى» دەيدى.

  قازاق بالاسىنىڭ قانىنا دا، جانىنا دا ولەڭ سىڭگەن. اتام زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان قارا ولەڭ، جۇمباق، اڭىز - ەرتەگى، اقىندار ايتىسى، شەشەندىك، شەجىرەلىك، جىراۋلىق داستۇرلەرىمىز قازاقتىڭ ولەڭشى ۇلت ەكەنىن الەمگە ايگىلەپ تۇر. قازاق حالقىنا نازار اۋدارعان وقىمىستى ە. س. ۆۋلورسون «قازاق سياقتى ءان مەن جىردى قاستەرلەيتىن حالىقتى تابۋ قيىن. كەڭ جازيرادا جۇيتكىپ جۇرەتىن بۇل حالىق ءبىر اۋىلعا كەلگەنىن انىمەن بىلدىرەدى. قۋانىش - قايعىسىنىڭ ءبارى انمەن ورىلەدى. انشىلەرىن وتە جوعارى باعالايدى» دەپ تەبىرەنە جازعان ەكەن.

  قازاق حالقى ءتىل ۇيرەنۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ، بولاشاق ۇرپاقتى شەشەندىككە، اقىندىققا، انشىلىككە باۋلىپ وتىرعان. جاس بالاعا «ءتىلاشار» ىرىمىن جاساۋ حالقىمىزدا بۇرىننان جالعاسىپ كەلگەن ادەت. اۋىلدىڭ قادىرمەندى قاريالارىنىڭ ءبىرى ءتىلاشارعا سويىلعان قويدىڭ پىسقان ىشەگىن بالانىڭ موينىنا وراپ تۇرىپ: «سويلەيسىڭ بە» دەپ ءۇش رەت سۇراۋ سۇرايدى. اتا - اناسى بالاسىنىڭ ورنىندا «سويلەيمىن» دەپ ءۇش رەت جاۋاپ قايتارادى. ونان سوڭ ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبىرى قويدىڭ پىسىرىلعان باسىن قولىنا الىپ بالاعا: «ءتىلىڭ تەز شىقسىن» دەپ تىلىنەن، «شەشەن بول» دەپ تاڭدايىنان، «كورەگەن بول» دەپ كوز ەتىنەن، «ءسوز تىڭدايتىن بول» دەپ ىرىمداپ قۇلاعىنان كەسىپ بەرىپ ءدام تاتقىزعان.

  جاقىنداعى جىلداردان بەرى ەلىمىزدەگى ءبىر ءبولىم قازاق ورتا، باستاۋىش مەكتەپتەردە حالقىمىزدىڭ سالت - داستۇرلەرىنە قاتىستى بىلىمدەر ارناۋلى ءدارىس رەتىندە وتىلۋدە. ال كەيبىر مەكتەپتەر ءوز الدىنا سالت - ءداستۇر تۋرالى ارناۋلى جەرگىلىكتى وقۋلىقتار قۇراستىرىپ باسپادان شىعاردى. قازاق وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى بۇرىنعىعا قاراعاندا الۋان ءتۇرلى بولىپ باييءتۇستى. اسىرەسە، شينجياڭ وقۋ - اعارتۋ باسپاسى جاعىنان 2014 - جىلى ماۋسىم ايىندا باسىلىم كورگەن تولىق ورتا مەكتەپكە ارنالعان «ءتىل - ادەبيەت» تاڭدامالى وقۋلىقتىڭ 4 - كىتابى بۇكىلدەي قازاق سالت - داستۇرىنە ارنالعان. بۇل وقۋلىققا «شاڭىراق»، «تورقالى توي، توپىراقتىءولىم»، «ءداستۇرلى ۇلتتىق ويىندار»، «حالىقتىق ونەر»، «شەشەندىك ءسوز»، «اڭشىلىق جانە اتبەگىلىك»، «حالىق استرونومياسى» سەكىلدى جەتى مازمۇندىق بولەك جانە سالت - داستۇرگە قاتىستى قوسىمشا ساۋاتتىق بولەك ەنگىزىلگەن. مىنە، بۇل وقۋلىق قالىڭ وقۋشىلاردىڭ انا ءتىلىن، سالت - ءداستۇرىن ۇيرەنۋىنە تاماشا باستاماشى بولدى.

  قازاق حالقى ءوز ۇرپاقتارىنا «جامان بولادى»، «ۇيات بولادى»، «وبال بولادى» دەگەن ءۇش اۋىز ءسوز ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ پەداگوگيكالىق اتا ءداستۇر تاربيەسىن جۇرگىزىپ وتىرعان. مىسالى، «تۇندە دالاعا كۇل شىعارما»، «اۋىلعا اتپەن شاۋىپ كەلمە»، «بوس بەسىكتى تەربەتپە»، «وتقا تۇكىرمە»، «ۇلكەن ادامنىڭ الدىن كەسىپ وتپە»، «ەلگە قاراپ كەرىلمە»، «كوكتى جۇلما»، «قىز بالانى قورلاما»، «ناندى باسپا»، «جەتىمنىڭ اقىسىن جەمە»، «قۇمىرىسقانىڭ يلەۋىن، قارلىعاشتىڭ ۇياسىن بۇزبا»، «ۇلكەن كىسىدەن جوعارى وتىرما»، «جالعىز اعاشتى كەسپە»، «پىشاقتىڭ ءدۇزىن جالاما»، «داستارقاندى، تاماقتى باسپا»، «اماناتقا قيانات جاساما» دەگەندەي ىرىمدار مەن تيىمدار قازاق حالقىنىڭ بالالاردى باۋلۋدىڭ ادەپتىلىك الىپپەسى ەسەپتەلەدى.

 قازاق ءداستۇرىنىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدە ماڭىزى وتە زور. اتا ءداستۇر جايلى ويلاساق بولدى اقيىق اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ «ءتورت انا» تۋرالى جازعان كەرەمەت ولەڭ شۋماقتارى ويىمىزعا ورالادى.

    «تاعدىرىڭدى تامىرسىزدىق ىندەتىنەن قالقالا،

    مازمۇن جوقتا مازمۇنسىزدىق شىعا كەلەر ورتاعا.

    ءار ادامدا ءوز اناسىنان باسقا دا،

    عۇمىرىنا ەتەر ماڭگى استانا.

    دەمەپ جۇرەر، جەبەپ جۇرەر ارقادا،

    بولۋ كەرەك قۇدىرەتتى ءتورت انا:

    تۋعان جەرى − ءتۇپ قازىعى، ايبىنى،

    تۋعان ءتىلى − ماڭگى ونەگە ايدىنى،

    جان بايلىعى، سالت - ءداستۇرى − تىرەگى

    قادامىنا شۋاق شاشار ۇنەمى.

    جانە تۋعان تاريحى

    ەسكە الۋعا قانشاما

    اۋىر ءارى قاسىرەتتى بولسا دا،

    قۇدىرەت جوق ءتورت اناعا تەڭ كەلەر،

    ونىسىز ساناڭ قاڭباققا ۇقساپ سەندەلەر.

    وزگە انانىڭ ۇلىلىعىن تانىماس،

    ءتورت اناسىن مەنسىنبەگەن پەندەلەر.

    ءتورت انادان سەنىم تابا الماعان،

    تامىرسىزدىڭ باسى قايدا قالماعان؟!

    ءتورت اناسىن سيلاماعان حالىقتىڭ،

    ەشقاشان دا باق جۇلدىزى جانباعان.

    قاسيەتتى بۇل ءتورت انا − تاعدىرىڭنىڭ تىنىسى،

    ءتورت انا ءۇشىن بولعان كۇرەس − كۇرەستەردىڭ ۇلىسى!».

 ءبىر ۇلتتىڭ باستى بەلگىسى ونىڭ انا ءتىلى، سالت - ءداستۇرى، اتا تاريحى ارقىلى دارالانىپ تۇرادى. تاريح قويناۋىنداعى سان الۋان سالت - ءداستۇر حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل جاۋھارى بولعان انا ءتىل ارقىلى ساقتالىپ وتىر. حالىقتىق سالت - ءداستۇر ۇلتتىق انا ءتىلىمىزدى بايىتتى، كوركەيتتى، سول ارقىلى ءبىر ۇلتتىڭ وزىق وركەنيەتتى شۇعىلالى مادەنيەتىن جاراتتى. ءبىز ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى بولعان ۇرپاق تاربيەسىندە كوڭىل ءبولىپ، تۋعان انا ءتىلىمىز بەن سالت - ءداستۇرىمىزدى ولاردىڭ جۇرەك تۇكپىرىنە ۇيالاتۋىمىز كەرەك.

 دانا حالقىمىز «ۇرپاققا باسقۇر قالعانشا، قازىنالى ءداستۇر قالسىن» دەپ وسيەت قالدىرعان. انا ءتىل مەن سالت - ءداستۇر ءبىر - بىرىنەن ايرىلمايدى. ءبىرىن - ءبىرى بايىتىپ قۇنارلاندىرىپ وتىرادى. ويتكەنى «ۇرپاق قامى − ۇلت قامى»، بولاشاق ۇرپاقتاردى ساپالى، ونەگەلى، ءمورالدى ەتىپ تاربيەلەۋ ءۇشىن ءتىل مەن سالت - ءداستۇرىمىز وتە ماڭىزدى رول اتقارادى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ «ۋىقتى باسقۇر ساقتايدى، ۇلتتى ءداستۇر ساقتايدى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ەسىمىزدە بەرىك ساقتاۋىمىز كەرەك.

 

كەلۋ قاينارى:شينجياڭ گازەتى

上一篇:حالىقتىق ۇلت تار  下一篇: