ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى-ناۋرىز

作者:     发布日期:2017/3/21     点击数:733

ەرباقىت قابدەش ۇلى

اناۋرىز-شعىس ەلىنىڭ بۇكىل حالىقتىق مەيرامى، ياعىني، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى. ناۋرىز-بۇعان دەيىن مىڭداعان جىل بۇرىن، شىعىس حالىقتارىندا جىل باسى مەرەكەسى رەتىندە اتالىپ وتەتىن بولعا. قازاق حالقى دا ناۋرىز مەرەكەسىن ايىرىقشا باعالاپ، اسپەتتەپ، ونى جىل سايىن تويلاپ وتىرۋدى داعدىلى ادەتكە اينالدىرعان. ناۋرىز-پارىستىڭ «ناۋ»-جاڭا، «رىز»-كۇن، ياعني جاڭا كۇن دەگەن سوزىنەن شىققان. بۇل قازىرگى كۇن ەسەبى بويىنشا ناۋرىزدىڭ 22 سىنە سايكەس كەلەدى. بۇل كۇن-تەڭدىك كۇنى، كۇن مەن تۇن تەڭەلەدى دەگەن ماعىنادا.

ناۋرىز-بىرلىكتىڭ، تاتۋلىقتىڭ، ەڭبەكتىڭ، كوكتەمنىڭ، ىزگىلىكتىڭ، باقىتتىڭ مەرەكەسى رەتىندە تويلانعان. سوندىقتان دا بۇل كۇنى شاتتانبايتىن، ماقتانبايتىن، قۋانبايتىن، مەيىرلەنبەيتىن ادام بولماعان. بۇل كۇنى جاقسى تىلەك تىلەۋ، قۇتىقتاۋ، كەشىرىم سۇراۋ، تابىسۋ سياقتى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر كورىنىس تاپقان، ناۋرىزدىڭ ايىرىقشا ءتالىم-تاربيەلىك، قادىر-قاسيەتتىك نىشان بەلگىلەرى مەن تانىم-ۇعىمدارىنىڭ ۇلگىلى تۇرلەرى وتە كوپ.

حالىقتىڭ ميفولوگيالىق تۇسىنىگىندە، 21-ناۋرىز تۇنى دالانى، ءۇي-ءۇيدى قىدىر ارالايدى ەكەن، سوندىقتان «قىدىر ءتۇنى» دەپ اتالىپ كەتكەن. قىدىر ءۇي-ءىشى، قورا-قوپسى، اۋلاسى جانە دە كيگەن كيىمى، ىشكەن تاماعى تازا ادامدارعا قونادى. سول سەبەپتى جەكە ادامنان، وتباسىنان باستاپ، اۋىلعا دەيىن، ناۋرىزدىڭ الدىندا كىر- قولداڭدارىن جۋىپ، تازا كيىمدەرىن كيىپ، ءۇي ءىشىن، قورا-قوپسىن تازارتىپ، اعاش ەگىپ، وسىمدىككە سۋ قۇيادى. مۇسىلمان قاۋىمى مۇنداي ۇيگە قىدىر اتا تۇنەپ نەمەسە باتا بەرىپ كەتەدى دەپ تۇسىنگەن. «قىدىر قونعان»، «قىدىر دارىعان» دەگەن سوزدەر سوندايدان شىققان.

ناۋرىز- شات-شادىماندى ويىن-ساۋىق توي باسى. « ول كۇندە، ناۋرىز دەگەن ءبىر جازعىتۇرىم مەيرامى بولىپ، ناۋرىزناما قىلامىز دەپ توي-تاماشا قىلادى ەكەن» (اباي). بۇل كۇنى ۇلكەن بولسىن، كىشى بولسىن، وسى مەيرامعا كەلىپ، كوڭىلدى ويىن-ساۋىقتار جاسالادى. مۇندا شاراپ ءىشۋ، رەنجىسۋ، سياقتى جاعىمسىز، جات ادەتتەرگە قاتتى تيىم سالىنعان. تويدا ات جارىسى، بالۋان كۇرەس، ايتىس، ءتۇرلى ويىندار مەن كوڭىلدى جۇمباقتار، ءان، ولەڭدەر، ناۋرىز جىرلارى ايتىلادى. ءار ادام ۇلكەندەردەن باتا تىلەيدى. ناۋرىزناما-بۇرىن 8-9 كۇنگە سوزىلاتىن، حالىقتىڭ ۇلتتىق داستۇرمەن ادەت-عۇرىپتارى كەڭىنەن قولدانىلاتىن ەرەكشە ۇلكەن جيىن، توي. «قازاقتىڭ قازاق بولعالى وزىنە ارنالعان، سىباعاسىنا تيگەن جالعىز مەيرامى-ناۋرىزناما»، ناۋرىز نامادا قىز-جىگىتتەر جينالىپ، باس قوسىپ، «ۇيقى اشار» ازىرلەيدى. ول ءسۇرى ەت، ۋىز سياقتى ءدامدى تاعامداردان جاسالادى. جىگىتتەر قىز-كەلىنشەكتەرگە ساقينا، سىرعا، اينا، تاراق سياقتى سيلىقتار بەرەدى. ونى «سەلت ەتكىزەر» دەپ اتايدى. بۇل كۇنى قارتتاردا ەستەن شىقپايدى. ولارعا ارنالىپ جىلى-جۇمساق تاعامداردان «بەل كوتەرەر» دەپ اتالاتىن ءدام دايىنداپ، تارتىلادى. بۇلاردىڭ سوڭى كەلەر كۇنى «ناۋرىز كوجەگە» جالعاسادى. «ناۋرىز كوجەنى» جەتى ءتۇرلى دامنەن: ءسۇت، ەت، سۋ، تۇز، ءبيداي، قۇرت، تارى، تاعى دا سول سياقتى تاعام تۇرلەرىنەن جاساپ، وعان قازى، شۇجىق، جىلىك سياقتى مۇشەلەردى قوسىپ، مەرەكەمەن قۇتىقتاۋعا كەلگەندەرگە ىقىلاسپەن ۇسىنادى. «ناۋرىز كوجەنىڭ» داستۇرلىك، مەرەكەلىك، ۇلتتىق تاعىلىمى وتە زور.

ناۋرىزناما وتكىزگەندەرگە، وسى كۇنگە ارناپ ناۋرىز كوجەگە شاقىرىلعاندارعا، تويدا ونەر كورسەتكەن اقىن، ءانشى، بالۋاندارعا تاعى باسقا ونەرپازدارعا، جاس تالاپكەرلەرگە اۋىل اقساقالدارى مەن اجەلەر، ەل اعالارى باتا بەرەدى، باتا جالپى جۇرشىلىققا، كوپشىلىككە، بۇكىل قاۋىمعا، اۋىلعا بەرىلەدى. مىسالى:

 وركەنىڭ ءوسسىن!

ءار كۇنىڭ ناۋرىز كۇنىندەي بەرەكەلى بولسىن!

ۇلىڭ – وڭعا، قىزىڭ – قىرعا قونسىن!

ەلىڭە ەلەۋلى، حالقىڭا قالاۋلى بول!

ايىڭ تۋسىن وڭىڭنان،

جۇلدىزىڭ تۋسىن سولىڭنان،

باق بەرسىن، قىدىر دارىسىن!

ۇلى كۇنگە بايلانىستى حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپتارى مەن جول-جورالارى، سالت – داستۇرلەرى بار. مىسالى « ناۋرىز جىرى ».- قازاق حالقىنىڭ جاڭا جىل، ناۋرىزعا ارناپ ايتاتىن تۇرمىس-سالت جىرلارىنىڭ ءبىر ءتۇرى. «ناۋرىز جۇمباق»-ناۋرىز ايىنداعى جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسى مەن ورنىنا، كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنە، تابيعات قۇبىلىسىنا، بۇل ايداعى ادامدار مەن اۋرايىنىڭ وزگەرىسىنە بايلانىستى ايتىلاتىن جۇمباق ولەڭ. «ناۋرىز تىلەك» ناۋرىز كۇنى جۇزدەسىپ، امانداسۋ جوسىنىمەن قۇتىقتاۋ نەگىزىندە ولەڭمەن ايتىلاتىن قۋانىشتى تىلەك: «ناۋرىز ءتۇل»-ناۋرىز ايىندا تۋعان بوتا، قۇلىن، بۇزاۋ، بولسا، ناۋرىز ءتول دەپ اتالادى. وسى تۇلىكتەرگە ءتان ءتول باسى. «ناۋرىزشا»- ناۋرىز قىرباق قارايعان جەردى جاسىرا الماي، قىلاۋلاپ جاۋعان جۇقا قار. «ناۋرىز شەشەك»-ناۋرىز ايىنداعى گۇلدەيتىن كوپ جىلدىق وسىمدىك، اسەمدىك ءۇشىن قولدان وسىرۋگە بولادى. «ساۋمالدىق»-ناۋرىز ايىندا جاڭا جىل ەنىپ، جەر بۋسانىپ، كۇن كۇركىرەپ، جاڭبىر جاۋعاندا، اۋىل ادامدارى دالاعا شىعىپ، ساۋمالىق ايتىپ، قۋانىشتى كوڭىلمەن تىلەك تىلەيدى ەكەن.  سوندىقتان، ناۋرىز-قازاق حالقىندا سان عاسىردان بەرى تويلانىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بوپ جالعاسىپ كەلەدى.

كەلۋ قاينارى: اعاجاي التاي تورابى

上一篇:جاڭا جىل شاتتىعى  下一篇: